LİMANLAR VE KAVRAMLAR

ÜLKEMİZ LİMANLARI

Kuzey, güney ve batı alanında toplam 8333 km kıyı şeridine sahip ülkemizde 172 adet liman ve iskele bulunmaktadır. Bu limanların altısı Türkiye Denizcilik İşletmeleri tarafından, ikisi de Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryolları tarafından işletilmektedir (IMEAK DTO 2015). Limanlar kamu limanları, özel limanlar ve belediye limanları olmak üzere üçe ayrılmaktadır. Ülkemizde mevcut olarak 21 kamu limanı, 128 özel liman ve 23 belediye limanı bulunmaktadır (IMEAK DTO 2015). Günümüzde dünya ticaretinin ve ülkemiz ticaretinin TonxMil bazında %90’dan fazlası deniz yolu ile taşınmaktadır (UDHB 2014).

Liman sektörü, özel niteliklere haiz bir iş koludur. Belirli meslek gruplarında çalışan kesimden özel iş ekipmanlarına kadar oldukça özel ve hassas çalışma alanlarına sahiptir. Ülkemizde liman sayısının son yıllarda artması, sektörde iş gücü ihtiyacını doğurmaktadır. İş gücü ihtiyacını gidermek amacıyla kalifiye olmayan çalışanların limana entegre edilmeye çalışılması iş kazalarına sebebiyet vermektedir. 

UDHB Terimleri Sözlüğü (2012) içeriğinde yer alan limancılık ile ilgili tanımların bir kısmı ile limanlarda kullanılan ve risk değerlendirmesinde kullanılan önemli terimler aşağıda belirtilmiştir.

TERİMLER

Liman: Gemilerin güvenlikli olarak yük ve yolcu alıp verebilecekleri ya da alabilecekleri, barınabilecekleri doğal ya da yapay deniz yeri.

Elleçleme (Handling): Yükleme-boşaltma.

CFS (Conteiner Freight Station) : Konteyner yük istasyonu.

Dökme Yük: Ambalajlanmamış olan ve yükleme veya boşaltma işlemleri mekanik vasıta ve/veya tesisi gerektiren her türlü sıvı ve katı maddeler.

General (Genel) Kargo: Karışık yük.

Konteyner: ISO tarafından kabul edilen tip ve ebatlara uygun her türlü deniz, kara ve hava taşıtlarıyla taşınabilen, sürekli kullanılabilme özelliklerine sahip dayanıklı olan taşıma kaplarıdır.

Konteyner İstif Sahası: Her ölçekteki dolu ve/veya boş konteynerlerin blok ve/veya sıra(hat) olarak istiflendiği sahalar.

MHC: Mobil liman vinci.

MSDS: Malzeme Güvenlik Bilgi Formu.

Operasyon: Konteyner, dökme yük, genel yük vb. elleçleme işlemleri.

Spreader: Konteyner kavrayıcı alt ekipman.

IMO: Uluslarası Denizcilik Örgütü.

ISPS Kod: Uluslararası Gemi ve Liman Tesisi Güvenlik Kod.

IMDG Kod: Denizyolu ile yapılan tehlikeli yük gönderim ve sevkiyatının güvenli bir şekilde yapılabilmesi için kabul edilen uluslararası rehber.

Tehlikeli Yük: Taşımacılık mevzuatında belirtilen usul ve esaslara göre tehlikeli olarak kabul edilen yük.

Twistlock: Konteynerlerin karada taşıma araçlarının römorkuna veya gemiye ve gemi üzerinde birbirine kilitleyen düzenektir.

Bağlama (Lashing): İstifteki konteyneri, liftin uskuru (Çubuk/Lashing demiri) veya zincirle sabitleme ve sağlamlama (bağlama) işlemidir.

Palamar: Gemilerin rıhtıma veya iskeleye bağlanmasında halattan daha kalın yomalara verilen isim.

Baba: Gemilerde, iskele veya rıhtımlarda palamar ya da halatları volta etmek için ağaç veya dökme demirden yapılmış silindir biçimindeki cisim.

Rıhtım: Deniz ya da akarsu kenarlarında yolcu alabilmek, yükleme ve boşaltma yapabilmek için yapılmış, üzerlerinde yükleme, boşaltma, bağlama araçları ile yolcu salonları bulunan ve deniz araçlarının yanaşabileceği kadar derinliğe sahip taş, beton duvarlar.

TEU: Twenty Foot Equivalent Units (20’lik ebatlara sahip konteyner nitelendirme adı)

LİMAN ÇEŞİTLERİ

·         Konteyner limanı

·         Çok Amaçlı (Karma) Limanlar

·         Sıvı yük/LNG Limanı

·         Kuru dökme yük Limanı

·         Yat Limanları

·         Askeri Liman

·         Balıkçı Limanları

İş Güvenliği ile İlgili Kanun, Yönetmelikler ve Sözleşmeler

Limanlar ve iş güvenliği ile ilgili yararlanılan mevzuatların bir kısmı aşağıda belirtilmiştir. Bu kaynaklar iş güvenliğinin kronolojik olarak hayatımıza hangi kanun ve yönetmelikler ile girdiğini göstermektedir.

·         Dilaver Paşa Nizamnamesi (1865)

·         Maadin Nizamnamesi (1869)

·         Zonguldak ve Ereğli Havza-i Fahmiyesinde Mevcut Kömür Tozlarının Amele Menfaii Umumiyesine Füruhtuna (1921)

·         Ereğli Havza-i Fahmiyesi Maden Amelesinin Hukukuna Müteallik (1921)

·         Hafta Tatili Yasası (1924)

·         618 Limanlar Kanunu 14 Nisan (1925)

·         Borçlar Kanunu (1926)

·         Belediyeler Kanunu (1930)

·         Umumi Hıfzıssıhha Kanunu (1930)

·         3008 sayılı İş Kanunu (1937)

·         854 Deniz İş Kanunu 20 Nisan (1967)

·         1475 sayılı İş Kanunu (1971)

·         4857 sayılı İş Kanunu (2003)

·         134 Nolu Gemiadamlarının İş Kazalarının Önlenmesi Sözleşmesi (2003)

·         152 Nolu Liman İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Sözleşmesi (2003)

·         164 Nolu Gemiadamlarının Sağlıklarının Korunması ve Tıbbi Bakımına İlişkin Sözleşme (2003)

·         5510 Sosyal Sigortalar Ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu (2006)

·         6331 İş Sağlığı Ve Güvenliği Kanunu (2012) (ve ilgili yönetmelikler)

·         Denizde Can Emniyeti Uluslararası Sözleşmesi (2013)

·         Emniyetli Konteynerler Hakkındaki Sözleşme (2014)

Limanlara Özgü İş Kazası İstatistikleri ve Uygulama Çalışması

Liman Sektöründe Yaşanan İş Güvenliği Sorunlarının Ana Sebepleri

Öncelikle limanlar ile ilgili temel verilerin açık kaynak olarak paylaşımının çok zor temin edilmesi, limanlar ile ilgili teknik personel yetersizliği, limanların spesifik risk alanlarından biri olması, ekipman ve malzemelerin özel iş ekipmanları statüsünde bulunması gibi etkenler limanlarda iş güvenliği çalışması yapılmasını oldukça zorlaştırmaktadır.

Ülkemizde liman sektöründe iş kazası istatistikleri etkin bir şekilde kayıt altına alınamamaktadır. Ayrıca sektörde iş güvenliği ile ilgilenecek uzman personelin mesleki yönden yetersiz kalması ve liman yöneticilerinin iş güvenliğini ikinci planda görmesi, limanlarda güvenlik standardizasyonunun sağlanmasını engellemektedir. Çoğu sektörde iş güvenliği çalışmaları standart hale getirilmiş ve iş güvenliğine yönelik yapılacak iş ve işlemlerde alışkanlıklar kazandırılmaya başlanmıştır. Ancak diğer sektörlerin aksine limanlarda iş güvenliği çalışmalarının standart hale getirilmesi çok zor bir süreç gerektiren çalışmadır. 

 Liman İş Kazası İstatistikleri 

Ülkemizde SGK bünyesinde iş kazaları ve meslek hastalıkları istatistikleri yayınlanmaktadır, ancak limanlara özgü etkin istatistiki bilgiler mevcut değildir. 

Liman sektörüne yönelik istatistiki bilgilere faaliyet gruplarının sınıflandırılması sonucunda ulaşılmıştır. NACE koduna göre Limanlar ve limanlarla ilgili alanlarda yaşanan kazalarda “Su Yolu Taşımacılığı” ve “Taşıma İçin Depolama ve Destek Faaliyetleri” bölümünden faydalanılmıştır. Aşağıdaki şekilde ülkemizde limanlarda meydana gelen iş kazaları sayısı gösterilmektedir.

Yukarıdaki tablo ülkemiz limanlarında yıllar itibarı ile yaşanmış iş kaza sayılarını göstermektedir.

Aynı zamanda bu çalışmaya katkı sağlamak ve limanlarda meydana gelen kazaları detaylı incelemek amacı ile Ülkemizin büyük limanların birinde iş güvenliği çalışmasını yapmış bulunmaktayım. 

Aşağıdaki tabloda uygulama yapılan limanda 2008-2016 yılları arası gerçekleşen iş kazaları sayısı verilmiştir.

Uygulama yapılan limanda mevcut iş kazaları detaylı olarak incelenmiştir. Aşağıda gösterildiği gibi kazalar 8 ana sınıfa ayrılmıştır. 

2008-2016 yılı arasında uygulama yapılan limanda toplam 242 adet kaza meydana gelmiştir. İş kazalarının büyük bir kısmının güvensiz davranışlardan kaynaklandığı tespit edilmiştir. 

Sonraki yazılarımda limanlar iş güvenliği çalışmasında neler yapıldığına dair teknik bilgileri paylaşacağım.

Dünyada ve Türkiye’de İş Kazaları ve Meslek Hastalıkları İstatistikleri

Gelir Düzeyi Kodlamasına Göre Ülkeler ve Kaza İstatistikleri

Ülkemizde iş kazası ve meslek hastalıklarının rapor edilmesine yönelik uygulamaların başlatılması neticesinde iş kazaları ve meslek hastalıkları ile ilgili istatistiki veriler Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) tarafından tutulmaktadır.

2012 ve öncesi yıllarda iş kazası geçiren sigortalı çalışan sayılarına ait istatistiki bilgiler raporlanırken ödemesi yapılıp kapatılan iş kazası olay sayıları esas alınmaktaydı. 2013 yılından itibaren, Ülkemizde iş kazası bildirim formunun elektronik ortamda alınmaya başlanması ile birlikte iş kazası geçiren sigortalı çalışan sayılarına ait veriler Avrupa Birliği Standartları da (ESAW) dikkate alınarak raporlanmaya başlanmıştır. ESAW metadolojisine göre iş kazası sonrası işe başlama kazadan sonraki 5. günde meydana gelmiş ise bu iş kazası istatistiklere yansıtılmaktadır.

Töz ve Köseoğlu (2015) Dünya Sağlık Örgütü (WHO) tarafından açıklanan gelir düzeyi kodlamasına göre ülkelere ilişkin bilgileri aşağıdaki tabloda belirtmiştir.

Bölge	Ülkeler
Yüksek	Avustralya, Kanada, Fransa, İtalya, Norveç, Singapur, İsviçre
Afro	Zimbabve, Cezayir, Gana, Togo, Tunus
Amro	Arjantin, Dominik Cumhuriyeti, Belize, Kosta Rika, Meksika
Emro	Bahreyn, Türkiye
Euro	Hırvatistan, Çek Cumhuriyeti, Estonya, Letonya, Litvanya, Polonya, Romanya, Ukrayna
Searo, Wpro	Kırgızistan, Kore, Makau, Çin, Malezya, Myanmar, Filipinler, Tayland

Bu bilgilere göre: Yüksek: Yüksek Ekonomik Düzey Ülkeler, Afro: Orta ve Düşük Gelir Düzeyi Afrika Bölgesi Ülkeler, Amro: Orta ve Düşük Gelir Düzeyi Amerika Bölgesi Ülkeler, Emro: Orta ve Düşük Gelir Düzeyi Ortadoğu Bölgesi Ülkeler, Euro: Orta ve Düşük Gelir Düzeyi Avrupa Bölgesi Ülkeler, Searo: Orta ve Düşük Gelir Düzeyi Güneydoğu Asya Bölgesi Ülkeler ve Wpro: Orta ve Düşük Gelir Düzeyi Batı Pasifik Bölgesi olarak tanımlanmıştır. Ülkemiz bu kodlamaya göre Emro sınıfına girmektedir.

Töz ve Köseoğlu (2015) gelir düzeyi kodlamasına göre ülkelerde yaşanan ölümlü iş kazalarına ilişkin bilgileri aşağıdaki tabloda belirtmiştir.

Bölge	Tarım/Ziraat	Sanayi	Hizmet
Yüksek	7,8	3,8	1,5
Afro	18,9	21,1	17,7
Amro	9,3	9,5	6,0
Emro	13,0	14,9	12,3
Euro	15,7	10,3	5,5
Searo, Wpro	24,0	9,7	5,1

Bu bilgiler ışığında ülkemizinde bulunduğu Emro bölgesinde “Sanayi ve Hizmet” sektöründe yaşanan ölümlü iş kazası sayısı Afro bölgesinden sonra en yüksek seviyede, “Tarım ve Ziraat” sektöründe ise Afro ve Searo, Wpro bölgesinden sonra en yüksek seviyededir.

İş Güvenliğinde Temel Kavramlar /İş Kazaların Ekonomiye Etkisi / İş Güvenliğinde Tarafların Görev ve Sorumlulukları

Sağlık

Dünya sağlık örgütü (WHO) tarafından; “Sağlık sadece hastalık veya sakatlığın olmayışı değil, bedence, ruhça ve sosyal yönden tam iyilik halidir.” şeklinde tanımlanmıştır.

İş Güvenliği

İş güvenliği; çalışanlara ve işletmeye yönelik olabilecek tehlikelerin bertaraf edilmesi için gerekli teknik kuralların tümüdür (Tozkoparan ve Taşoğlu 2011).  Temel olarak işyerlerinde, işin yapılması sırasında, çeşitli sebeplerden kaynaklanan ve sağlığa zarar verebilecek olumsuz çalışma koşullarından korunmak amacı ile yapılan sistematik çalışmalardır.

Kaza

Belli bir zarar ve arızalanmaya sebep olan, beklenmeyen, umulmayan ve önceden planlanmamış olaylara “kaza” denir. Tehlike ise potansiyel olarak zarara veya hasara sebep olabilecek durumdur.

İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirme Yönetmeliğine göre:

Risk; Tehlikeden kaynaklanacak kayıp, yaralanma ya da başka zararlı sonuç meydana gelme ihtimalini,

Ramak kala;  İşyerinde meydana gelen; çalışan, işyeri ya da iş ekipmanını zarara uğratma potansiyeli olduğu halde zarara uğratmayan olayı tanımlar.

İş Kazası

5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanununa göre iş kazası:

1. Sigortalının işyerinde bulunduğu sırada,
2. İşveren tarafından yürütülmekte olan iş nedeniyle sigortalı kendi adına ve hesabına bağımsız çalışıyorsa yürütmekte olduğu iş nedeniyle,
3. Bir işverene bağlı olarak çalışan sigortalının, görevli olarak işyeri dışında başka bir yere gönderilmesi nedeniyle asıl işini yapmaksızın geçen zamanlarda,
4. Bu Kanunun 4 üncü maddesinin birinci fıkrasının (a) bendi kapsamındaki emziren kadın sigortalının, iş mevzuatı gereğince çocuğuna süt vermek için ayrılan zamanlarda,
5. Sigortalıların, işverence sağlanan bir taşıtla işin yapıldığı yere gidiş gelişi sırasında, meydana gelen ve sigortalıyı hemen veya sonradan bedenen ya da ruhen engelli hâle getiren olaydır.

Yaralanma

İş kazası meydana geldikten sonra insan vücudunda meydana gelen parçalanma olayına “yaralanma” denir 

Yaralanma ikiye ayrılır:

1.      Geçici Yaralanma: Tedavisi sonucunda vücutta iz kalmaması durumudur.

2.      Kalıcı Yaralanma: Tedavisi sonucunda vücutta iz kalması durumudur.

     

Meslek Hastalığı

5510 Sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanununa göre meslek hastalığı, sigortalının çalıştığı veya yaptığı işin niteliğinden dolayı tekrarlanan bir sebeple veya işin yürütüm şartları yüzünden uğradığı geçici veya sürekli hastalık, bedensel veya ruhsal engellilik halleridir 

Meslek hastalıkları; etkene göre ve organa göre yapılan sınıflandırmanın birleşimi olacak şekilde 5 ana grupta değerlendirilmektedir. Bunlar:

A Grubu: Kimyasal maddelerle olan meslek hastalıkları (25 alt grupta 67 hastalık)

B Grubu: Mesleki cilt hastalıkları (2 alt grupta Deri Kanseri ve kanser dışı deri hastalıkları)

C Grubu: Pnömokonyozlar ve diğer mesleki solunum sistemi hastalıkları (6 alt grupta 9 hastalık)

D Grubu: Mesleki bulaşıcı hastalıkları (4 alt grupta 30 hastalık)

E Grubu: Fiziksel etkenlerle olan meslek hastalıkları (7 alt grupta 12 hastalık)

Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO)’nün kayıtlarına göre; dünyada yılda 110 milyon iş kazası olmakta ve 180.000 çalışan hayatını kaybetmektedir. 2003 yılında Avrupa Birliği’ne üye ülkelerde meydana gelen iş kazası sayısı ise 4.196.000’dir. Yılda ortalama her 57 çalışandan biri iş kazasına uğramakta ve her 22.508 işçiden biri de hayatını kaybetmektedir. İş kazası ve meslek hastalıkları nedeniyle 2003 yılında mali kayıp 55 milyar Avro olmuştur (Ural ve diğ. 2007). Ülkemizde ise son yıllarda resmi kayıtlara göre ortalama 200.000 iş kazası olmaktadır.

İş kazalarının ve meslek hastalıkları iki tip zarar/maliyet türüne sahiptir. Bu iki tip ise:

Görünen (doğrudan) zararlar:

·         Makine-teçhizat-malzeme hasarı,

·         Tazminat ödemeleri,

·         Tıbbi masraflar,

Görünmeyen (dolaylı) zararlar:

·         Kayıp iş günü,

·         Kayıp iş gücü,

·         Üretim kayıpları vb. toplumun uğradığı zararlardır. 

         İş sağlığı ve güvenliğinde üç taraf vardır. Bunlar devlet, işveren ve işçi kesimidir. Temel sorumluluklar aşağıda gibidir.

      

Devletin Görev ve Sorumluluğu

·         Yasa, tüzük, yönetmelik çıkartmak,

·         Denetlemek,

·         Teknik çalışmaların alt yapısını oluşturmak,

·         Yaptırım uygulamak vb.

İşverenin Görev ve Sorumluluğu

·         Yasalara uygun işyeri kurmak veya işyerini yasalara uygun hale getirmek,

·         Emniyetsiz durumları ortadan kaldırmak,

·         Teknik konularda çalışmaların yapılmasını sağlamak vb.

Çalışanların Görev ve Sorumluluğu

·         İş güvenliği kural ve talimatlarına uygun çalışma düzenini korumak

·         İş görme yükümlülüğü,

·         Sadakat yükümlülüğü vb.

Kaynaklar :

Ural S., Öcal M. E., Atılgan H. and Kaya A., “İnşaat İşlerinde İş Güvenliği Açısından Risk Değerlendirmesi”, İş Sağlığı ve Güvenliği Sempozyumu, Ankara, 5-6, (2007).

Tozkoparan, G. and Taşoğlu J., “İş Sağlığı ve Güvenliği Uygulamaları İle İlgili İşgörenlerin Tutumlarını Belirlemeye Yönelik Bir Araştırma”,  Uludağ Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 181-209, (2011).